XIX wiek, mężczyźni dzierżą władzę absolutną, a kobiety niewiele mają do powiedzenia – marzą jedynie o tym, by dobrze wyjść za mąż, poświęcić się wychowaniu dzieci i doglądać domu. Spora część może i tak, ale nie wszystkie. Niektóre miały apetyt na więcej. I odwagę, by ruszyć w nieznane. Wbrew konwencji społecznej, a nawet własnej rodzinie. Ruszyć nawet na koniec świata. Kogo w sobie odnalazły dzięki tym podróżom?

Gabinet redaktora magazynu „New York World”, do pokoju wchodzi dwudziestoczteroletnia Nellie Bly z propozycją tematu na nowy artykuł – relacja z podróży dookoła świata w mniej niż 80 dni. Amerykańska dziennikarka proponuje, by odtworzyć po raz pierwszy fikcyjną trasę Phileasa Fogga, bohatera powieści Juliusza Verne’a. Rok później, 4 listopada 1889 roku Bly wyrusza w swoją podróż na pokładzie statku Augusta Victoria. Kim była ta młoda kobieta, która porwała się na tak niezwykły wyczyn?

1 podrozniczki podroz travel trip driscover summer girl road

Elizabeth Cochran Seaman, bo tak naprawdę nazywała się Nellie Bly, urodziła się w 1864 roku. Swój pseudonim zaczerpnęła z popularnej piosenki „Nelly Bly” Stephena Fostera, ale redaktor The Pittsburgh Dispatch”  (magazyn na łamach, którego zadebiutowała dziennikarka, wydawany w Pittsburghu) się pomylił i napisał Nellie zamiast Nelly. Jej sława narodziła się jednak w Nowym Yorku, gdzie związała się z „New York World w 1887 roku, kiedy to podjęła się ryzykowanego dziennikarskiego eksperymentu: postanowiła udawać chorą psychicznie, by trafić do szpitala dla obłąkanych na wyspie Blackwell’s. Z początku jej przełożony nie zgodził się. Opowiedział jednak o pomyśle Bly wydawcy gazety, Josephowi Pulitzerowi: „Jakaś dziewczyna przyszła ze skargą. Ona chce się zamknąć w domu wariatów, by napisać reportaż, ale nie dałem na to zgody”. Pulitzer postanowił dać jej szansę. Dziennikarka trafiła do szpitala po tym, jak została przebadana przez kilku lekarzy. Wszyscy stwierdzili u niej chorobę psychiczną. Jeden z nich miał powiedzieć, że Nellie jest beznadziejnym przypadkiem. Nie ma szans na jej wyleczenie, powinna zostać zamknięta w miejscu, gdzie ktoś się nią zajmie”. Dziennikarka spędziła w zakładzie dziesięć dni, podczas których prowadziła dziennik. Odnotowała w nim, że po podłodze biegały szczury, a do jedzenia podawano jej rozgotowaną wołowinę, czerstwy chleb i niezdatną do picia wodę. Co więcej, w całym budynku było niesamowicie zimno, a pielęgniarki krzyczały na pacjentów i biły tych, którzy nie chcieli się uciszyć. Po rozmowie z kilkoma kobietami stwierdziła, że niektóre z nich są równie chore” psychicznie jak ona. Reportaż, który opublikowała po wyjściu ze szpitala, wywołał sensację i przyniósł jej sławę. Jego konsekwencją było zawiadomienie organ ścigania i władze szpitala musiały tłumaczyć się przed sądem.

Jednak na kartach historii Bly zapisała się nie śmiałym reportażem ze szpitala psychiatrycznego, lecz podróżą dokoła świata. Zainteresowanie wyścigiem było tak duże, że redakcja, dla której pracowała Bly postanowiła ufundować nagrodę dla tego, kto najtrafniej – co do sekundy – wytypuje termin powrotu dziennikarki. Zwycięzca miał otrzymać pieniądze na podróż do Europy. W tym samym czasie magazyn Cosmopolitan postanowił sponsorować swoją własną reporterkę, Elisabeth Bisland, która miała za zadanie pokonać zarówno Bly, jak i rekord Fogga, przemierzając świat w odwrotnym kierunku. 

Bly podróżowała pociągami, rykszami, statkami. Zwiedziła Anglię, Francję, Cejlon, Chiny, Singapur (gdzie kupiła małpę), Japonię. Podczas podróży wysyłała do redakcji krótkie sprawozdania o kolejnych etapach wyścigu. Przez cały czas natrafiała jedynie na drobne przeszkody. Kiedy wydawało się, że pokona literackiego bohatera, na Pacyfiku rozszalał się sztorm. Złe warunki pogodowe sprawiły, że Bly dotarła do San Francisco z dwudniowym opóźnieniem w stosunku do swojego założonego planu. Z pomocą przyszedł jej jednak właściciel „New York World Joseph Pulitzer, który wyczarterował prywatny pociąg – dzięki temu Bly stanęła na dworcu w Nowym Jorku 26 stycznia 1890 o godz. 03.15. Jej podróż trwała 72 dni, 6 godzin i 8 minut. Bisland dotarła do Nowego Jorku cztery dni później. 

2 podrozniczki podroz travel trip driscover summer girl road

Jednak to nie Nellie Bly była pierwszą kobietą, która okrążyła świat. Dokonała tego Jeanne Baret około roku 1767. Przez dwa lata podróżowała na pokładzie francuskiego statku Etoile w stroju mężczyzny. Obwiązana bandażami wokół klatki piersiowej udawała Jeana – asystenta znanego botanika Philiberta Commersona, który był jej kochankiem. Razem wyruszyli na ekspedycję rządową, której celem było odkrycie nowych lądów na chwałę Francji. Uczestnicy wyprawy mieli szukać nowych roślin i udokumentować florę nieznanych ziem.  

Tym, co kierowało decyzją Jeanne o zmianie płci, był zarządzony przez władze absolutny zakaz obecności kobiet na pokładzie. Dzięki pozycji i pieniądzom Commersona dostali prywatną kajutę kapitana, co uchroniło Jeanne przed koniecznością korzystania z publicznej toalety i kąpania się wraz z pozostałymi mężczyznami na statku. Baret przedstawiła się jako mężczyzna o imieniu Jean. Mimo wszystko jej zachowanie i izolacja wzbudzały podejrzenia i po statku zaczęły krążyć plotki, że na pokładzie znajduje się kobieta. By je ukrócić, Jeanne stworzyła kuriozalną historię swojego męskiego alter ego. Jean miał być porwany i wykastrowany przez Turków. Po tej tragedii tak bardzo miał wstydzić się swojego ciała, że nie chce chciał pokazywać się komukolwiek nago.

Prawda wyszła na jaw znacznie później w niejasnych okolicznościach, na Południowym Pacyfiku. Według kapitana Etoile prawdziwą płeć Jeana odkryli Tahitańczycy. Gdy tylko Baret opuściła pokład, tubylcy od razu wyczuli, że to kobieta i zaczęli głośno wykrzykiwać. Zrobiło się takie zamieszanie, że Jeanne musiała wrócić na statek, gdzie przyznała się, że nie jest mężczyzną. Według innej wersji, przytaczanej przez Glynis Ridleya, biografa Baret, podczas postoju, w jednym z portów na Południowym Pacyfiku, oficerowie wyczekali na moment, w którym Jeanne została sama i wtedy ją zaatakowali. Odebrali jej pistolet, który zawsze nosiła przy sobie, rozebrali i zgwałcili. Jednak nie ma żadnych jednoznacznych dowodów na to, że prawda wyszła na jaw w tak brutalnych okolicznościach. Pewne jest natomiast, że dziewięć miesięcy później Jeanne urodziła dziecko. Kapitan nie miał zamiaru wracać do Francji z kobietą na pokładzie, ani tym bardziej z bękartem. Gdy dopłynęli do wysp Mauritius, uznano, że Commerson i Jeanne muszą tam zostać ze względu na niezwykłość wyspy”. Przygarnął ich francuski gubernator, Pierre Poivre. Spędzili na niej siedem lat. Podczas pobytu na wyspach Philibert zmarł, a Jeanne poślubiła francuskiego żołnierza i powróciła do Francji. W ojczyźnie nikt nie wiedział, czego dokonała Baret. Dzięki testamentowi Commersona otrzymała sumę pieniędzy zabezpieczającą na pewien czas byt jej i męża. Niedługo potem rząd francuski wyznaczył dla niej stałą roczną kwotę, by w ten sposób nagrodzić niezwykłą kobietę, która dokumentowała nieznane gatunki roślin. Nie jest pewne, jak do tego doszło. Autor biografii Baret podejrzewa, że przyznano jej pieniądze dzięki wstawiennictwu kapitana Etoile. 

3 podrozniczki podroz travel trip driscover summer girl road

Bly i Baret dzieliło niemal wszystko: wiek, zainteresowania, motywacje, czas i miejsce, w którym żyły. Łączył je upór i niezależność, a także odwaga, by podjąć wyzwanie i wyruszyć w podróż w nieznane. Bez gwarancji, że po powrocie na stały ląd świat przyjmie je z otartymi ramionami. Bez pewności jakie będzie ich dalsze życie. „Lepiej raz przepaść w zaburzone fale/ niż żyć - gnijąc po trochu na skale. Tak pisał George Byron. Jego wnuczka, córka baronowa Anne Blunt, wzięła sobie te słowa do serca i jako pierwsza kobieta przemierzyła Arabię wzdłuż i wszerz. Z „gnicia na skale rezygnowały kolejne odważne kobiety, Angielki, Francuzki, Polki... Kim były? Jakie granice przekroczyły? Ile linii demarkacyjnych w swoim sercu pokonały? O tym w kolejnych opowieściach z cyklu „Gorset w podróży”.

 

Warto przeczytać:

Nellie Bly, „Around the World in Seventy-Two Days”, New York City 1890

Nellie Bly, „Ten Days in a Mad-House”, New York City 1887

Wolf Kielich, „Podróżniczki. W gorsecie i krynolinie przez dzikie ostępy”, Wydawnictwo W.A.B., 2013

Fot. unsplash.com, wikipedia.org, flickr.com