Frida Kahlo – Dwie Fridy, 1939

„Nie wiem, jaki jestem, ale cierpię gdy mnie deformują… Wbrew wszystkiemu chcę być sobą” – pisał Witold Gombrowicz. Czy ktoś z nas umie stworzyć swój w pełni precyzyjny obraz? I czy jest to w ogóle możliwe, skoro zawsze widzimy siebie inaczej, niż widzą nas inni ludzie? Można pokusić się o tezę, że w tej kwestii każdy z nas jest artystą, który metodą prób i błędów próbuje namalować swój autoportret. Myślą, słowem, pędzlem lub korzystając z nowych technologii. Pytanie o to, kim jesteśmy (i co równie istotne: jak się widzimy i jak chcielibyśmy, by widzieli nas inni?) jest jednym z najbardziej demokratycznych zagadnień tego świata, łączy ludzi niezależnie od wyznania, koloru skóry, wieku, płci czy miejsca zamieszkania. 

Sztuka bycia sobą

Określenie tego kim jesteśmy jest pierwotną potrzebą człowieka. Uniwersalnym językiem, który pozwala nam historię jej poszukiwania prześledzić jest sztuka. To właśnie w niej autoportret zajął jedno z miejsc w pierwszym rzędzie, stając się niezwykle popularnym motywem. Biorąc do ręki książkę Jamesa Halla „The Self-Portrait: A Cultural History” możemy prześledzić historię funkcjonowania autoportretu w kulturze i tego, jak odzwierciedlał sposób postrzegania człowieka przez samego siebie. Pokazuje też jak istotny wpływ na to, jak o sobie myślimy, ma czas, w którym żyjemy. Próby uwiecznienia siebie pojawiają się już w starożytności, w Egipcie, Grecji czy Rzymie. W średniowieczu są nadal rzadkie – twórcy, jeżeli już w ogóle, pojawiali się najczęściej w cieniu postaci biblijnych, miniaturyzowani, umniejszając znaczenie własnej osoby. Wraz z końcem epoki i początkiem renesansu w XVI wieku oraz ewidentnymi zmianami w światopoglądzie, artyści zaczęli się portretować częściej, bardziej dosłownie, naturalistycznie i studiować swoją ludzką naturę, akceptując niedoskonałości. Z czasem zaczęli improwizować z własnym wizerunkiem, pozwalając sobie na zrealizowanie fantazji – wcielenie się w bożka, zwierzę, odmładzając się lub postarzając. Chętnych do zabawy z czasem przybywało, a forma ekspresji stawała się coraz bardziej dowolna. Autoportret stał się pewnego rodzaju wizytówką oraz furtką do twórczości takich malarzy jak Caravaggio, Albrech Dürer, Vincent van Gogh czy Frida Kahlo, która stworzyła kilkadziesiąt obrazów, na których jest główną postacią. Jednym z najbardziej zainteresowanych autoportretem polskich artystów był Witkacy

 7 autoportret frida gig hadid leonora carrington andy warhol tessa was

Albrech Dürer  – Autoportret jako Chrystus, 1500

Potrzeba ekspresji

Skąd to zainteresowanie autoportretem? „To wielka potrzeba samopoznania, która towarzyszy nam od urodzenia. Autoportret do doskonały sposób na spojrzenie w siebie. Rejestrujemy swoją osobę centymetr po centymetrze, nadając jej kształt. Pogłębiamy świadomość własnego ciała. Swoją twarz, ciało mamy zawsze pod ręką, z tej perspektywy łatwo jest z nimi pracować. Z drugiej strony autoportret zawsze jest też czymś więcej, jest odzwierciedleniem tego, co jako twórcy widzimy, więc odtwarza naszą powierzchowność, ale jednocześnie odsłania ludzkie wnętrze. Mówi się, że artysta niezależnie od tego, co maluje, zawsze maluje siebie” – tłumaczy Tessa Wasilewska, artystka.

Rozwój technologii, a w szczególności mediów społecznościowych wręcz zachęca nas do spróbowania sił jako twórcy, niekoniecznie artyści, ale niewątpliwie kreatorzy swojego wizerunku. „Dzieje się to niezależnie od tego, czy zdajemy sobie z tego sprawę, czy nie. Dzięki internetowi i mediom społecznościowym możemy być bardziej aktywni w tym zakresie. Możemy mówić o zjawisku nazywanym ‘kulturą selfie’, zakładającym niespotykane na podobną skalę wcześniej skupienie na sobie i możliwość konfrontowania stworzonego obrazu, tożsamości z innymi” – mówi dr Karol Jachymek, kulturoznawca z uniwersytetu SWPS.

2 autoportret frida gig hadid leonora carrington andy warhol tessa was

Instagram @gigihadid

Dobra mina do złej gry

Czy jednak jest to obraz prawdziwy? „W mediach społecznościowych najczęściej chcemy się pokazać w lepszym świetle niż jesteśmy w rzeczywistości, można to prześledzić, obserwując popularne hasztagi, które pokazują się w takich aplikacjach jak Instagram – z jednej strony #nofilter, ale z drugiej #blessed, #me, #love, #friends, #happy, #fun”. Chcemy być piękni, szczęśliwi, aktywni i towarzyscy. Nieistotne jest to, czy tak jest faktycznie, chcemy, żeby inni właśnie tak nas postrzegali, lubimy też sami o sobie tak myśleć” – dodaje dr Jachymek.

Niezależnie od tego, jaki jest efekt naszych twórczych starań – prawdziwy lub trochę przekłamany  współczesność zachęca nas do szukania odpowiedzi na to jacy jesteśmy i jacy chcielibyśmy być. Daje nam narzędzia do zabawy, a motywacja, która nam towarzyszy, kiedy z nich korzystamy – czy jest to potrzeba samopoznania, czy wręcz ukrycia niepewności lub braku zadowolenia z własnej osoby – jest zależna tylko od nas. Nie zawsze jednak próba podkolorowania rzeczywistości jest szkodliwa.

680x747 free 3 2

680x747free 2 1

prace Tessy Wasilewskiej 

„Rysując siebie można leczyć kompleksy, poprzez poznanie swoich ‘wad’ i zaakceptowanie siebie. Można też tuszować niedoskonałości, idealizując swoją osobę, robiąc z siebie boga czy boginię, kogokolwiek nie ma przecież granic, prócz fantazji autora. To też może być uzdrawiające” – podsumowuje Tessa Wasilewska.

Podobnego zdania są niektórzy psychologowie. Potrzeba poznania samego siebie jest związana z naszym istnieniem. Tworzymy pamiętniki, rzeźbimy, malujemy, rozmawiamy o sobie z innymi, a wreszcie uwieczniamy siebie na zdjęciach. Sposób, w jaki to robimy, pomaga nam oswoić się ze sobą, jest na swój sposób formą terapii. Pozwala zgromadzić strzępki informacji, które później poskładane kawałek po kawałku tworzą całość – nasz obraz, który niekoniecznie musi znaleźć się na płótnie, wystarczy, że zacznie być wyraźny w naszej głowie. Czy będzie prawdziwy? Pozostaje nam trzymać kciuki, żeby był przyjemny dla nas samych, a że czasami z nim eksperymentujemy, no cóż w życiu każdego potrzebna jest odrobina magii, a z wizją artysty dyskutować nie można. 

6 autoportret frida gig hadid leonora carrington andy warhol tessa was

Andy Warhol  – Autoportret z czaszką , 1977

1 autoportret frida gig hadid leonora carrington andy warhol tessa was

Leonora Carrington  – Autoportret, 1936-37

5 autoportret frida gig hadid leonora carrington andy warhol tessa was

Robert Mapllethorpe – Autoportret, 1983

Fot. wikipedia.org, tessawas.com